Popeth rydych chi angen ei wybod am wenyn unig

Pan fydd y rhan fwyaf o bobl yn meddwl am wenyn, maen nhw’n meddwl am wenyn mêl cymdeithasol neu gacwn mawr blewog 

Ond yn y DU yn unig, mae dros 267 rhywogaeth o wenyn â dros 90% ohonyn nhw heb fod yn gymdeithasol nac yn byw mewn nythfeydd. Yr enw ar y rhain yw gwenyn unig.

Beth sy’n unigryw ynglŷn â gwenyn unig   

Gwenyn unig:  

  • Maen nhw’n amrywio’n fawr o ran maint, golwg a lle maen nhw’n dewis nythu. Mae tua 70% yn cael eu galw’n wenyn turio ac yn nythu mewn tyllau o dan y ddaear. Yr enw ar wenyn sy’n nythu mewn tai yw gwenyn nythu mewn ceudod.   
  • ’Dydyn nhw ddim yn byw mewn nythfeydd nac yn cynhyrchu mêl, a ’does ganddyn nhw ddim brenhines. 
  • ’Dydyn nhw ddim yn cynhyrchu cŵyr i adeiladu celloedd yn y nyth, yn lle hynny mae gwahanol rywogaethau’n defnyddio gwahanol ddeunyddiau i adeiladu eu celloedd a’u nythod.
  • Maen nhw’n yfed neithdar yn syth o’r blodyn ac yn treulio’r rhan fwyaf o’u hamser yn casglu paill gan ei gymysgu ag ychydig bach o neithdar i fwydo’r rhai bach. 
  • Maen nhw’n beillwyr heb eu hail: mae un saerwenynen goch yn peillio cymaint â 120 o weithwyr gwenyn mêl.  
  • ’Does ganddyn nhw ddim basgedi paill ar gyfer cludo paill, felly bob tro maen nhw’n ymweld â blodyn, maen nhw’n colli llawer mwy o baill na gwenyn cymdeithasol, sy’n eu gwneud nhw’n well peillwyr. 
  • Maen nhw’n darparu popeth sydd ei angen ar eu larfau ond ’dydyn nhw ddim yn gofalu am eu rhai bach wrth iddyn nhw dyfu a ’dydyn nhw byth yn gweld y larfau’n deor.
  • ’Dydyn nhw ddim yn ymosodol nac yn heidio. 
  • Maen nhw’n ddiogel o gwmpas plant ac anifeiliaid anwes.
Eu lle yn yr ecosystem 

Mae’n hawdd anghofio am wenyn unig ond rydym ni’n gwybod eu bod nhw’n peillio planhigion yn fwy effeithlon na gwenyn mêl. 

Maen nhw’n darparu gwasanaeth peillio hanfodol, yn peillio ein cnydau a gwneud yn siŵr bod planhigion yn iach ac yn gynhyrchiol. Hebddyn nhw, fyddai’r hadau, yr aeron na’r planhigion y mae mamaliaid ac adar yn dibynnu arnyn nhw ddim ar gael: mae tua un o bob tair cegaid o fwyd a diod yn dibynnu ar beillio.

Mae blodau gwyllt yn hanfodol er mwyn i’r gweithwyr prysur hyn gael paill a neithdar – ac mae digonedd o leoedd i nythu yn eu coesau sych, gwag. Mae rhai gwenyn, fel gwenynen goedysol clychau’r eos, mor ddibynnol ar un math penodol o flodau gwyllt (clychau’r eos yn yr achos hwn) na all fyw hebddyn nhw.  

Rhoi cysgod i wenyn unig

Mae pob gwenynen unig fenyw yn adeiladu ei nyth ei hun.

Mae ar wenyn sy’n nythu mewn ceudod angen tiwbiau sych, gwag i ddodwy wyau ynddynt - felly mae’r tŷ gwenyn sy’n dod gyda phecynnau hadau Tyfu’n Wyllt yn lleoliad delfrydol. Gosodwch y tŷ o leiaf un metr uwch y ddaear, ar wal sy’n wynebu’r de neu leoliad heulog arall sydd wedi’i gysgodi rhag gwyntoedd cryfion.. 

Os nad ydych chi wedi derbyn pecyn hadau Tyfu’n Wyllt, rhowch gynnig ar adeiladu eich tŷ gwenyn eich hun.

finished beehouse

Sut a phryd i adnabod gwenyn unig

Mae gan wenyn bedair adain – tra bod gan bryfed ddwy – ac yn gyffredinol maen nhw’n fwy blewog na gwenyn meirch.

Mae gwenyn unig yn amrywio’n fawr iawn ond gallwch adnabod pa rai sy’n nythu yn ôl y deunydd maen nhw’n ei ddefnyddio i gau’r tiwbiau. Maen nhw’n byw am flwyddyn gan amlaf, ond mae’n debyg mai dim ond pan fyddan nhw yn eu llawn dwf y gwelwch chi nhw, dros ychydig wythnosau yn y gwanwyn neu’r haf.  

Mae gwahanol rywogaethau’n ymddangos ar wahanol adegau: y saerwenynen goch yw’r gyntaf i ymddangos, a dyma pam mae hi mor bwysig o ran peillio coed ffrwythau, tra bo’r gwenyn torri dail yn gallu bod yn weithgar mor hwyr â mis Medi.   

Beth sy’n digwydd yn y tŷ gwenyn  

Mae pob gwenynen fenyw yn dodwy rhwng 20 a 30 o wyau yn ystod ei hoes.

Pan fydd gwenynen yn cael hyd i nyth, bydd yn casglu deunyddiau i greu’r gell ar gyfer yr wy cyntaf; pêl o baill wedi ei ludo at ei gilydd â neithdar i bob larfa ei fwyta nes y bydd yn datblygu’n wenyn aeddfed.  

Mae hi’n gosod y bêl yn y gell ac yn dodwy ŵy ar ei ben, gan adael lle i’r larfa dyfu’n wenynen aeddfed. Mae hi’n adeiladu pared ac yna’n ailadrodd y broses nes bo’r tiwb i gyd yn llawn, gan adael lle gwag wrth geg y tiwb cyn ei gau a symud ymlaen at diwb arall. 

Mae’r wenynen yn dewis dodwy wyau gwryw neu fenyw. Gan fod y rhai gwryw yn deor wythnos neu ddwy yn gynharach, mae hi’n dodwy’r wyau benyw i gyd yn y cefn a’r rhai gwryw tua’r blaen.

Mae gwenyn unig yn treulio eu misoedd cynnar o’r golwg yn y nyth yn tyfu. Yna maen nhw’n treulio’r gaeaf fel cocŵn (neu chwiler) cyn ymddangos y gwanwyn canlynol fel gwenyn aeddfed. Pan fydd gwenyn aeddfed wedi paru, mae’r fenyw yn chwilio am nyth addas ac mae’r cylch yn cael ei ailadrodd.

Beth i chwilio amdano  

Photo of blocked solitary bee house tubes

Mae’n bosibl y byddwch yn sylwi ar wenyn yn sïo o gwmpas eich tŷ, ac os edrychwch chi yn y tyllau ar ddiwrnodau gwlyb yn ystod y tymor hedfan, mae’n bosibl y byddech yn eu gweld yn cysgodi rhag y glaw.  

Yr unig arwydd pendant o nyth yw gweld cegau’r tiwbiau wedi eu cau â llaid, dail neu flew mân planhigion. Mae’r math o ddeunydd yn dangos y math o wenyn, ac mae’n bosibl fod gennych chi fwy nag un math ar yr un pryd. 

Y tri math o wenyn rydych chi’n fwyaf tebygol o’u gweld yn eich tŷ gwenyn Tyfu’n Wyllt yw:

Photo of a red mason bee on a wild flowerY saerwenynen goch, Osmia bicornis (Osmia rufa) - blew coch/cochlyd, cyrn bach ar bennau’r gwenyn benyw = defnyddio llaid i gau tiwbiau (Mawrth-Gorffennaf)

Photo of a leaf cutter solitary bee on a leafY wenynen torri dail, Megachile willughbiella – pen llydan, mandiblau mawr i dorri dail ac abdomen sy’n troi at i fyny = defnyddio dail (Mai–Medi)

Photo of a wool carder on a wild flowerY wlanwraig, Anthidium manicatum - marciau du a melyn nodweddiadol ar ei abdomen gwastad = defnyddio blew mân planhigion (Mehefin-Awst)

Cadwch gofnod:
  • Nifer y tyllau sy’n cael eu llenwi, a’r dyddiad 
  • Y deunydd a ddefnyddiwyd – e.e. rhywogaeth 
  • Y dyddiad y mae’r twll yn cael ei agor
  • Lluniau o’r gwenyn a’r tyllau wedi’u cau. 

Ydych chi wedi gweld gweithgarwch yn eich tŷ gwenyn Tyfu’n Wyllt? Rhowch wybod i ni! Rhannwch eich newyddion diweddaraf, fideos, a lluniau ar y cyfryngau cymdeithasol yn defnyddio #GWbeehouse neu anfonwch e-bost i [email protected]